تبلیغات
::: پرتیکان ::: - آذربایجان شرقى ویترینى از موزه ها

آذربایجان شرقى ویترینى از موزه ها

جمعه 7 اردیبهشت 1386 , توسط احمدرضا سلیمانی
 

شاید بتوان آذربایجان شرقى را به دلیل داشتن ۱۴ موزه تاریخى، فرهنگى و طبیعى بسیارى از موزه هاى خصوصى كوچك و بزرگ ویترینى از موزه ها نامید.این استان به دلیل برخوردارى از پیشینه بسیار كهن تاریخى و فرهنگى و شهر تبریز نیز با داشتن ۵ بار تجربه پایتختى در طول سلسله هاى مختلف، داراى آثار و بناهاى تاریخى و موزه هاى غنى فراوانى است كه هركدام گوشه اى از تاریخ این بخش از سرزمین ایران را به نمایش گذاشته اند.در اهمیت و غناى موزه هاى موجود در آذربایجان شرقى همین بس كه این استان از نظر قدمت و تعدد موزه ها پس از تهران در جایگاه دوم كشور قرار دارد. از ۱۴ موزه موجود در آذربایجان شرقى، تبریز به تنهایى ۹ موزه را در خود جاى داده و ۲ موزه نیز در مراغه قرار دارد. شهرهاى سراب، بناب و اهر نیز هركدام یك موزه تخصصى دارند.گفتنى است در هفته میراث فرهنگى در اواخر اردیبهشت ماه سال جارى نیز چند موزه جدید گشایش مى یابد و بر شمار گنجینه هاى تاریخى آذربایجان شرقى افزوده خواهد شد. یادآور مى شود، روزانه به طور متوسط ۱۰ هزار تن از موزه هاى آذربایجان شرقى دیدن مى كنند كه این رقم نسبت به سال گذشته ۳۵ درصد افزایش داشته است البته پیش از معرفى موزه هاى آذربایجان شرقى گفتن این نكته ضرورى است كه اغلب بناهاى موزه هاى یاد شده نیز از آثار تاریخى و دیدنى منطقه محسوب شده و پیشینه مفصلى دارند. به همین دلیل نیز سعى شده به تاریخچه بناها اشاره مختصرى شده و بیشتر به خود موزه ها پرداخته شود.
موزه آذربایجان
تاریخچه ایجاد موزه شهر تبریز با عنوان «موزه آذربایجان» كه از بزرگترین موزه هاى كشور نیز به شمار مى آید به حدود ۵۰ سال قبل بازمى گردد. در آن سال ها تلاش هاى زیادى از جانب جمعى از فرهنگ دوستان این شهر براى راه اندازى یك موزه جامع در تبریز صورت گرفت تا این كه این تلاش ها نتیجه داد و در اردیبهشت ماه ،۱۳۳۷ موزه آذربایجان بنیان گذاشته شد. ساختمان این موزه كه در مركز شهر تبریز قرار دارد براساس نقشه تنظیمى «آندره گدار» باستان شناس و معمار معروف فرانسوى ساخته شده است.یادآور مى شود، قبل از این تاریخ و تا زمان گشایش رسمى این موزه، ازدبیرستان نجات سابق تبریز به عنوان محل موقت نمایش اشیاى تاریخى و باستانى استفاده مى شده است. موزه آذربایجان داراى ۱۲ هزار اشیاى فرهنگى و هنرى و بیش از ۲ هزار و ۳۰۰ قطعه ثبت شده تاریخى است كه از این نظر در جمع گنجینه هاى مهم و باارزش كشور جاى گرفته است. این موزه از ۳ تالار مجزا در ۳ طبقه تشكیل یافته است. طبقه زیرزمین به نمایشگاه دائمى آثار هنرى اختصاص یافته و طبقه همكف، تمدن هاى پیش از اسلام از هزاره پنجم قبل از میلاد تا دوران ساسانى را به نمایش گذاشته است. طبقه فوقانى موزه نیز باستانشناسى ایران در دوران اسلامى را تا پایان عصر قاجار در خود جاى داده است.
تالار سكه و مهرهاى شاهان و فرمانروایان تاریخ ایران نیز در همین طبقه قرار داشته و آثارى از هزاره سوم قبل از میلاد تا دوران قاجارى در آنها به چشم مى خورد. از آثار بى نظیر و ارزشمند موجود دراین دوره مى توان به موبندطلایى متعلق به هزاره نخست قبل از میلاد، جام طلاى دوره هخامنشى ، بشقاب هاى زرین و سیمین دوره ساسانى ، قفل رمزى مربوط به اواخر قرن ششم هجرى و مجموعه اى از چینى هاى دوران صفویه، اشاره كرد.
موزه (خانه ) مشروطه
ساختمان این موزه از زیباترین خانه هاى تاریخى تبریز است. بناى تاریخى خانه مشروطه با معمارى دوره قاجار در محله قدیمى راسته كوچه قرار گرفته و مالك نخستین آن «حاج مهدى كوزه كنانى » بود. این خانه در جنگ هاى ۱۱ ماهه تبریز علیه نیروهاى دولتى كه منجر به پیروزى مشروطه خواهان شد، ستاد فرماندهى و عملیات آزادى خواهان به شمار مى رفت.
موزه مشروطیت در فضایى به مساحت ۱۳۰۰ مترمربع در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملى ثبت شده است.
در این موزه تمامى آثار و مدارك مربوط به مبارزات دوران مشروطیت به نمایش گذاشته شده است. لوازم شخصى سران انقلاب مشروطه همچون ستارخان، اسناد، فرمان ها و دستنوشته هاى مشروطه خواهان و نیز نیروهاى دولتى در آن دوران، مطبوعات آزادیخواه دوران مشروطه و بسیارى از آثار دیگر در این مجموعه نگهدارى مى شود.
موزه قرآن كریم و كتابت
بناى مسجد شاه طهماسب صفوى معروف به مسجد صاحب الامر تبریز مكانى است كه از آن به عنوان موزه قرآن كریم و كتابت استفاده مى شود.
با توجه به قداست این بنا و به دنبال بازسازى و انجام تغییرات لازم در آن، مسجد صاحب الامر به موزه قرآن كریم و كتابت تبدیل شد.
در این موزه مجموعه نفیسى از نسخ قرآن مجید مربوط به ادوار مختلف تاریخ و قطعات زیبایى از آثار خوشنویسان بنام ایران به نمایش گذاشته شده است.
علاوه برآن، نسخ خطى، انواع قلمدان هاى مینیاتورى ، ظروف چینى و سفالى مزین به آیات قرآنى و دیگر آثار و تصاویر بزرگان دینى نیز دراین موزه نگهدارى مى شود.
از ارزشمندترین اشیاى موجود در موزه قرآن كریم و كتابت تبریز، یك صفحه از قرآن كریم منسوب به دستخط مبارك حضرت امام رضا (ع) است كه بر روى تكه اى از پوست آهو نوشته شده است. از آثار مهم دیگر نیز مى توان به كتیبه سنگى خط میخى دوره ایلامى ، كوچك ترین قرآن خطى مطلا كه بدون استفاده از ذره بین قابل خواندن نیست، جام شفابخش و لباس قسم منقوش به كل آیات قرآن كریم، اشاره كرد.
موزه سنجش
ساختمان موزه سنجش مربوط به دوران قاجار درمحله تاریخى مقصودیه تبریز قرار دارد. این بناى بسیار زیبا در سال هاى اخیر از سوى سازمان میراث فرهنگى بازسازى شده و از آن به عنوان موزه سنجش استفاده مى شود.
در این موزه انواع ابزار و ادوات مقیاس سنجش وزن، زمان، فاصله و مكان كه در طول تاریخ مورد استفاده بشر قرار گرفته است نگهدارى مى شود.
دوربین ها و تلسكوپ هاى اولیه نیز در این موزه به نمایش گذاشته شده است. انواع ساعت هاى قدیمى و هنرى ساخت كشورهاى اروپایى، ترازوهاى قدیمى از جمله نخستین ترازوى بیمارستانى سنجش وزن نوزاد و سایر ابزار سنجش قدیمى دیگر اشیایى است كه در قسمت هاى مختلف موزه سنجش جاى گرفته اند.
موزه قاجار تبریز
این موزه از جمله جدیدترین موزه هاى تبریز است كه در عمارت امیرنظام گروسى در محله ششگلان این شهر جاى گرفته است. این عمارت در زمان ناصرالدین شاه بنا شده و در طول حكومت شاهان قاجار والیان آذربایجان همچون امیرنظام گروسى، قائم مقام فراهانى و امیركبیر در آن سكونت داشته اند.
این خانه در سال ۱۳۷۰ خریدارى شده و پس از بازسازى در سال ۱۳۸۵ به عنوان موزه قاجار به بهره بردارى رسید.
این مجموعه با زیربنایى بالغ بر ۱۵۰۰ متر مربع ۱۱ تالار بزرگ را در خود جاى داده است. طبقه زیرزمین موزه شامل تالار سنگ، تالار اسلحه، تالار رجال و فرامین و تالار معمارى و شهرسازى است. طبقه نخست نیز تالارهاى سكه، بافته، چینى، آبگینه، فلزات، موسیقى و خاتم را شامل مى شود.
موزه قاجار تبریز مجموعه اى از آثار و اشیاى تاریخى رجال، بزرگان، شاهان و شاهزادگان دوره قاجار را در خود جاى داده است. از آنجایى كه شهر تبریز در طول ۱۳۰ سال حكومت قاجار به عنوان سومین شهر مهم كشور و محل ولایتعهدى ایران به شمار مى رفت آثار و اشیاى مهم و ارزشمندى از این عصر در مورد شهر تبریز به جاى مانده كه به مرور زمان خریدارى و به این مجموعه منتقل مى شود.
موزه ادبى استاد شهریار
موزه ادبى استاد شهریار ، یادگارى به جاى مانده از ستاره پرفروغ شعر و ادب ایران استاد محمدحسین شهریار است كه در محله مقصودیه از دیگر محلات قدیمى تبریز قرار دارد. بناى این موزه سال ها محل زندگى و تراوشات ذهنى استاد شهریار بوده و گرچه از نظر معمارى ویژگى خاصى ندارد اما از لحاظ معنوى مكانى ارزشمند در تاریخ ادبیات كشور محسوب مى شود.این خانه در سال هاى پس از وفات استاد از سوى شهردارى تبریز خریدارى شده و هم اكنون زیر نظر این نهاد اداره مى شود. منزل استاد شهریار در زیربنایى بالغ بر ۲۵۰ متر و مساحتى حدود ۲۴۱ متر در ۲ طبقه ساخته شده است.
بیش از ۵۰۰ قطعه از آثار و نیز وسایل شخصى شهریار شامل: كتاب، دستخط و انواع یادبودها و هدایاى داخلى و خارجى به همراه لوازم زندگى این گوهر تابناك ادبیات و شعر تركى و فارسى در موزه فوق به نمایش گذاشته شده است.
موزه و نمایشگاه زنده سفال
موزه زنده سفال تبریز از دیگر گنجینه هاى تاریخى این شهر محسوب مى شود كه در خیابان دارایى جدید (محله شكلى) جاى گرفته است.
موزه سفال از ۵ بخش تشكیل یافته است كه نمایشگاه دائمى از آثار استادان برجسته سفالگرى همچون عباس و احمد قابچى، استاد فریده تطهیرى مقدم و نیز دیگر هنرمندان سفالگر با خاك سفید در آن به نمایش گذاشته شده است.
علت نامگذارى «موزه زنده» بر این مجموعه بدین دلیل است كه این مكان همچنان به عنوان مركز هنر سفالگرى تبریز تمامى مراحل ساخت آثار هنرى سفال در آن به صورت زنده به نمایش گذاشته مى شود.
موزه ایلخانى مراغه
ساختمان موزه تخصصى ایلخانى مراغه در جوار آرامگاه «اوحدى مراغه اى» از شاعران بنام قرن۷ و ۸ هجرى قرار گرفته است. این محل در سال۱۳۶۳ مقارن با تشكیل سازمان میراث فرهنگى به موزه مقدماتى مراغه تبدیل شد اما از سال۱۳۷۵ با بررسى نقشى كه مراغه در دوران حكومت ایلخانان داشته به موزه تخصصى ایلخانى تغییر نام یافت.
مراغه در دوران حكومت ایلخانان مغول به عنوان نخستین پایتخت این سلسله انتخاب شده و مركز ثقل كشور در آن دوران محسوب مى شد.
موزه تخصصى ایلخانى مراغه به منظور معرفى این دوره خاص از تاریخ كشور كه گستره آن از هرات تا فرات بوده راه اندازى شده است. در این مكان با تمركز و انتقال صدها اثر برجسته و گردآورى مجموعه اى نسبتاً كامل از اشیاى مختلف همچون سكه، فلز، سفال، كاشى، سلاح، ظروف و كتب یكى از مهمترین مراكز پژوهشى دوره ایلخانى به شمار مى آید.
موزه سنگ نگاره هاى مراغه
موزه باستان شناسى سنگ نگاره هاى مراغه درمقبره «آقالار» به مكانى زیارتى- تاریخى تبدیل شده است. این مكان آرامگاه میرعبدالفتاح موسوى مراغى، شاعر و عارف نامى دوره زندیه بوده كه بناى آن در سال۱۲۴۷ هجرى به طور كامل مرمت و بازسازى شده است.
مقبره آقالار پس از آن سال ها به محل دفن بزرگان، عرفا و شیوخ مراغه تبدیل شده و به همین دلیل به مقبره «آقالار» (بزرگان) شهرت یافته است.
این مجموعه در سال۱۳۸۱ پس از مرمت به موزه سنگ نگاره ها تبدیل شده و آثار نفیسى از سنگ نگاره هاى تاریخى از جمله سنگ مزارهاى كهن و قدیمى را در خود جاى داده است

 
 

موزه مردم شناسى منطقه جنوب سهند در مسیر معرفى و شناساندن جلوه هاى مختلف زندگى و عناصر اجتماعى و فرهنگى این منطقه از نگاه مردم شناسى در شهرستان بناب تأسیس یافته است.
این موزه درمحل حمام قدیمى مهرآباد بناب مربوط به دوران صفویه در فضایى به مساحت ۳۵۰ مترمربع بنا شده است. هدف از راه اندازى این مجموعه به عنوان نخستین موزه مردم شناسى منطقه، ایجاد یك مركز علمى و تحقیقاتى در چارچوب رسالت سازمان میراث فرهنگى عنوان شده است. در موزه یاد شده مجموعه آثار و اشیایى همچون ابزار كشاورزى، آلات موسیقى، صنایع نساجى، روشنایى، زیورآلات، پوشاك، طب سنتى و سایر لوازم زندگى مردم مناطق بناب، هشترود، عجب شیر، مراغه و ملكان به نمایش گذاشته شده است.
موزه عشایر آذربایجان - سراب
موزه عشایر سراب در محل حمام قدیمى جلال از آثار دوران قاجار در این شهرستان واقع شده است. مساحت مجموعه یادشده ۶۵۰ مترمربع است كه تمامى عناصر و جلوه هاى مربوط به زندگى عشایر آذربایجان در آن به نمایش گذاشته شده اند.
ابزار موسیقى عشایر آذربایجان، پوشاك، زیورآلات، مسكن، نان پزى، نوشته ها، نقاشى ها و عكس هاى مختلف از جلوه هاى فرهنگى عشایر منطقه ازجمله آثار به نمایش گذاشته شده در موزه عشایر سراب است.
این موزه از بخش هاى مختلفى مانند بخش اطلاع رسانى، كتابخانه تخصصى عشایر، فضاى مرتع و چوپان، فرآورى سنتى و بومى لبنیات و فرآورى پشم و دست بافت هاى عشایرى تشكیل یافته است.
موزه ادب و عرفان اهر
بناى آرامگاه «شیخ شهاب الدین محمود اهرى» از عارفان به نام قرن ششم هجرى مكانى است كه موزه ادب و عرفان شهرستان اهر در آن قرار گرفته است.
ساختمان بنا شامل خانقاه، مسجد، مناره ها و غرفه هاى متعدد است. تاریخ بنا به زمان شاه عباس اول منتسب بوده گرچه قسمت هایى از آن مربوط به معمارى دوره ایلخانى است.
مجموعه شیخ شهاب، پس از مرمت در سال ۱۳۷۴ به موزه ادب وعرفان تبدیل شد.
این موزه داراى ۳ بخش بوده كه در سالن اول، كتاب هاى خطى و نوشته هاى مختلفى از دوره صفویه تا قاجار به نمایش گذاشته شده است.در سالن دوم موزه فوق هم ابزار و آثار متعددى مربوط به عارفان همچون كشكول هاى چوبى و سفالى و فلزى، تبرزین هاى طلاكوب و درب هاى چوبى پاشنه گردان و... در معرض دید عموم قرارگرفته است.در سالن سوم موزه ادب و عرفان قطعه هاى خطى از خطاطان درویش معروف یادآور مى شود، به غیر از موزه هاى فرهنگى - تاریخى یادشده چند موزه تخصصى و علمى دیگر در سطح استان وجوددارد كه از سوى سازمان ها و ارگان هاى مختلف راه اندازى شده است.در این میان موزه حیات وحش سازمان محیط زیست و نیز موزه باستان شناسى دانشگاه تبریز، از مهمترین اماكن یادشده هستند كه محیطى علمى براى تحقیق و پژوهش در حوزه هاى یادشده به شمار مى آیند