تبلیغات
::: پرتیکان ::: - طراوت جاویدان

طراوت جاویدان

جمعه 30 آذر 1386 , توسط احمدرضا سلیمانی
نظری بر سیر تکاملی کاشیکاری در ایران

كاشی كاری یكی از روش های دلپذیر تزئین معماری در تمام سرزمین های اسلامی است. تحول و توسعه كاشی ها از عناصر خارجی كوچك رنگی در نماهای آجری آغاز و به پوشش كامل بنا در آثار تاریخی قرون هشتم و نهم هجری انجامید.
در سرزمین های غرب جهان اسلام كه بناها اساسا سنگی بود، كاشی های درخشان رنگارنگ بر روی دیوارهای سنگی خاكستری ساختمان های قرن دهم و یازدهم تركیه، تأثیری كاملا متفاوت اما همگون و پر احساس ایجاد می كرد. جز مهم كاشی، لعاب است. لعاب سطحی شیشه مانند است كه دو عملكرد دارد: تزیینی و كاربردی.كاشی های لعاب دار نه تنها باعث غنای سطح معماری مزین به كاشی می شوند بلكه به عنوان عایق دیوارهای ساختمان در برابر رطوبت و آب، عمل می كنند.
تا دو قرن پس از ظهور اسلام در منطقه بین النهرین شاهدی بر رواج صنعت كاشی كاری نداریم. در حفاری های شهر سامرا، پایتخت عباسیان، بین سالهای ۸۳۶ تا ۸۸۳ میلادی بخشی از یك كاشی چهارگوش چند رنگ لعابدار كه طرحی از یك پرنده را در بر داشته به دست آمده است. شبستان گنبد دار مسجد جامع قزوین (۵۰۹ ه .ق) شامل حاشیه ای تزئینی از كاشی های فیروزه ای رنگ كوچك است و از نخستین موارد شناخته شده ای است كه استفاده از كاشی در تزئینات داخلی بنا را در ایران اسلامی به نمایش می گذارد. در قرن ششم هجری، كاشی هایی با لعابهای فیروزه ای و لاجوردی با محبوبیتی روز افزون رو به رو گردیده و به صورت گسترده در كنار آجرهای بدون لعاب به كار گرفته شدند. تا اوایل قرن هفتم هجری، ماده مورد استفاده برای ساخت كاشی ها گل بود اما در قرن ششم هجری، یك ماده دست ساز كه به عنوان خمیر سنگ یا خمیر چینی مشهور است، معمول گردید و در مصر و سوریه و ایران مورد استفاده قرار گرفت.
در دوره حكومت سلجوقیان و در دوره ای پیش از آغاز قرن هفتم هجری، تولید كاشی توسعه خیره كننده ای یافت. مركز اصلی تولید، شهر كاشان بود. تعداد بسیار زیادی از گونه های مختلف كاشی چه از نظر فرم و چه از نظر تكنیك ساخت، در این شهر تولید می شد. قالبریزی برخی از كاشی ها به صورت برجسته انجام می شد در حالی كه برخی دیگر مسطح بوده و تنها با رنگ تزئین می شدند. تكنیك استفاده از لعاب تك رنگ، ادامه كاربرد سنتهای پیشین بود اما در دوران حكومت سلجوقیان، بر گستره لعاب های رنگ شده، رنگ های كرم، آبی فیروزه ای و آبی لاجوردی- كبالتی- نیز افزوده گشت. لعاب زرین فام كه آن را دو آتشه می خواندند، رایج ترین و معروف ترین تكنیك در تزئینات كاشی بود. مراحل كار به این شرح بوده كه پس از به كارگیری لعاب سفید بر روی بدنه كاشی و پخت آن، كاشی با رنگدانه های حاوی مس و نقره رنگ آمیزی می شده و مجددا در كوره حرارت می دیده و در نهایت به صورت شیء درخشان فلز گونه ای در می آمده است. ویرانی حاصل از تهاجم اقوام مغول در اواسط قرن هفتم هجری، تنها مدت كوتاهی بر روند تولید كاشی تأثیر گذاشت و در واقع هیچ نوع كاشی از حدود سال های
۶۵۴-۶۴۲ ه .ق بر جای نمانده است. پس از این سال ها، حكام ایلخانی اقدام به ایجاد بناهای یادبود كرده و به مرمت نمونه های پیشین پرداختند. نتیجه چنین اقداماتی، احیای صنعت كاشی سازی بود. با رو به زوال نهادن حاكمیت ایلخانیان در اواسط قرن هشتم، عصر طلایی تولید كاشی پایان یافت. كاشی های معرق تك رنگ و نه چندان نفیس در رنگ های متفاوت جانشین قاب های عظیم زرین فام و كتیبه ها شدند. با توجه به وقت گیر بودن نصب كاشی های معرق، در اواخر قرن نهم هجری تكنیك ارزان تر و سریع تری با نام هفت رنگ، جایگزین آن شد. این تكنیك، تركیب رنگ های مختلف و متعددی را بر روی كاشی ممكن ساخته بود. همچنین در چنین شیوه ای، رنگ ها مجزا بوده و درون مرزهای یكدیگر نفوذ نمی كردند؛ زیرا توسط خطوط رنگینی مركب از منگنز و روغن دنبه از یكدیگر جدا می شدند.
در بسیاری از بناهای تیموریان شاهد رواج مجدد كاشی كاری به شیوه هفت رنگ هستیم. مساجد و مدارس صفویه به طور كلی با پوششی از كاشی ها در درون و بیرون بنا تزیین شده اند. در عصر صفویه، كاشی هفت رنگ در قصرهای اصفهان به نحوی گسترده مورد استفاده قرار گرفت و نصب كاشی های چهارگوش درون قاب های بزرگ، منظره ها یی بدیع همراه با عناصر پیكره ای و شخصیت های مختلف، به وجود آورد. در قرن دوازدهم هجری، با روی كار آمدن زندیه عمارت سازی در اندازه های جاه طلبانه به ویژه در شیراز، پایتخت زندیان، از سر گرفته شد و به همین دلیل، جنبش جدیدی در صنعت كاشی سازی پدید آمد. در این عصر، تصاویر كاشی ها با نوعی رنگ جدید صورتی كه در دوران حكمرانی قاجار نیز استفاده می شده، نقاشی می شوند. صنعت كاشی سازی اسلامی در دوره هایی از پورسلین- ظرف چینی وارداتی از دوران تانگ و سونگ- تأثیر پذیرفته است. حاصل این تأثیرات، ساخت كاشی هایی با لعاب سفید و طرح های آبی است.