تبلیغات
::: پرتیکان ::: - " هارونیه " رمز و رازی در غبار تاریخ (1)

" هارونیه " رمز و رازی در غبار تاریخ (1)

پنجشنبه 30 فروردین 1386 , توسط احمدرضا سلیمانی


در حاشیه غربى جاده مشهد - توس، بعد از طى كردن یك مسیر ۱۵ كیلومترى، بناى آجرى مكعب شكلى، در قلب دشت توس، به مشتاقان میراث و گردشگران داخلى و خارجى، خوشامد مى گوید.
این بنا كه ازنظرعظمت، قطر پایه ها، قدرت ایستایى و گنبد،داراى معمارى خاص و ویژه اى است، داراى پیشینه اى در پرده ابهام بوده كه هنوز نحوه كاربرى و تاریخ ساخت آن در میان محققان، معماران و باستان شناسان، مورد تردید است. اما آنچه قابل توجه بود، آن است كه «هارونیه»، یگانه اثر بر جاى مانده از شهر باستانى توس است.

توس در گذر تاریخ
توس در دوران مختلف تاریخى به دلیل موقعیت جغرافیایى، همواره از اعتبار خاصى به لحاظ نظامى، سیاسى، تجارى و مذهبى برخوردار بوده به طورى كه در صدر اسلام به چهار ناحیه به نام هاى نوغان (مشهد فعلى)، دادكان (چناران) ،تروغبه (طرقبه) و طابران تقسیم شده كه در میان آنها «طابران» ازاهمیت خاصى برخوردار بوده است.
طابران شهرى داراى چهار دروازه با مسجد جامع و خانقاه ها بود، به طورى كه «مقدسى» در سده چهارم هجرى آن را با شهر یثرب مقایسه مى كند. معمارى منازل این شهر به صورت خانه ـ باغ بود كه در مجموع ،محله هاى مختلفى را شكل مى داده است.
در بخشى ازاین شهر نیز فعالیت هاى صنعتى مانند: سفالگرى، سنگ تراشى، رنگ رزى و آهنگرى انجام مى شد كه البته با حمله مغولان به نواحى مختلف خراسان، طابران توس نیز ازاین حملات بى نصیب نمى ماند، اما دیگر بار در همان قرن حیات دوباره یافته و تا اواخر سده ششم محل تجمع بعضى از عرفا و متصوفان مى شود. به استناد تاریخ، توس از ولایاتى بود كه مردمش در برابر لشگریان تیمور پایدارى كردند اما این شهر بار دیگر در سال ۷۹۱ هجرى چنان تخریب شد كه براى همیشه سربلندى و شكوه گذشته را از دست داد و به تلى از خاك تبدیل شد. به طورى كه امروز از آن شهر پرآوازه تنها چند تپه، ویرانه ها، بقایاى ارگ طابران، بناى هارونیه و همچنین چند روستاى كوچك باقى مانده است.
گمانه هاى تاریخ
هارونیه بنایى است پر رمز و راز كه متأسفانه تنها در متون تاریخى، جغرافیایى و سفرنامه هاى سیاحان در دوره قاجاریه به آن اشاره شده واظهار نظر محققان، معماران و باستان شناسان بسیارى نیز در سده معاصر درباره آن با شك و تردید بیان شده است.
به اعتقاد برخى، هارونیه طرح یك آتشكده را در ذهن تداعى مى كند، اما بر اساس باور عامه مردم، این بنا زندان هارون الرشید است كه حضرت امام موسى كاظم (ع) مدتى را در آن به اجبار حكومت عباسى زندانى شد و همچنین محل قتل عده اى از سیدان و علویان دوره عباسى بود كه البته نه تنها بنا از لحاظ شكل و نقشه هیچ گونه شباهتى به زندان ندارد، بلكه براساس مستندات تاریخى نمى توان هیچ گونه ارتباطى میان این اثر و هارون الرشید خلیفه عباسى یافت؛ چرا كه هارون در سال۱۹۳ هجرى قمرى وفات یافت، در حالى كه اصل بنا را با توجه به شكل معمارى، از دوره ایلخانى (قرن هشتم هجرى) مى دانند كه بخشهایى در دوره تیمورى به آن الحاق شده است. از طرف دیگر به دلیل تشابه سبك معمارى بنا به معمارى رازى، این بنا را به قرن ششم هجرى نیز نسبت مى دهند.
در حفارى هایى هم كه به سال ۱۳۵۴ در این بنا انجام شد، ضمن پیدا شدن سفالهاى مربوط به دوران سلجوقى، تیمورى و صفوى، جرز بسیار قطورى از سنگ و ملات ساروج ـ كه كاملاً یادآور پى بناى آتشكده هاى ساسانى است، مشاهده شد و نتایج آثار به دست آمده حاكى است پى این بنا سابقه اى خیلى پیش از قرن ششم داشته است.
اعتقاد مستشرقان و باستان شناسان خارجى نیز بر این موضوع صحه مى گذارد، به طورى كه«هرتسفلد» مستشرق آلمانى _ این بنا را به عهد سلجوقیان نسبت داده و آن را بنایى ناتمام از آن دوران معرفى كرده است و «دونالد ویلبر» فرانسوى و « آرتور پوپ» آمریكایى بر این عقیده اند كه بنا متعلق به دوره ایلخانى است.
براساس آخرین تحقیقات انجام شده، هارونیه متعلق به آخرین دوره معمارى پس از حملات سپاهیان مغول و آرامش نسبى طابران بوده است كه در سده هشتم هجرى و در دوره حكومت كوتاه مدت شیعى مذهب سربداران در خراسان به عنوان یك مقبره و یا خانقاه به همراه ابنیه الحاقى دیگر بنیان شده كه به دلیل حمله سپاهیان «آل كرت» و سقوط زود هنگام سربداران، تكمیل این مجموعه معمارى هرگز به پایان نرسیده است.
هارونیه و روایت هاى تاریخى
در هدف از ساخت بنا و كاربرى هارونیه نیز اختلاف نظر وجود دارد. برخى این مكان را مدرسه یا خانقاه و همچنین مدفن امام محمد غزالى میدانند و برخى دیگر آن را مسجدى مى دانند كه بعد از هجوم مسلمانان به ایران بر روى آتشكده ساسانى ساخته شده است. از آنجا كه در قسمت شمالى بنا، یك ردیف اتاق دیده مى شود، این سؤال در ذهن گردشگران ومحققان ایجاد مى شود كه این مكان باید محلى براى تدریس ومكانى علمى باشد.
عبدالحمید مولوى با استناد به برخى منابع تاریخى، هارونیه را خانقاه خواجه عثمان بن هارون استاد معین الدین چشتى قطب صوفیه چشتى در هند مى داند كه به یادبود پدرش در قرن ششم خانقاهى در طابران توس ساخته است. وى این نظریه را كه این بنا خانقاه و مقبره امام محمد غزالى بود رد مى كند چرا كه مورخان و جهانگردانى كه از قرن ششم و هفتم به بعد به توس سفر كرده اند، مدفن غزالى را خارج از باروى شهر (قبرستان عمومى شهر) ذكر كرده اند حال آن كه براساس برخى منابع مكتوب، هارونیه داخل حصار توس قرار داشته است، اما در كنار همه موارد ذكر شده، شاید بتوان بناى هارونیه را بر اساس روایتى تاریخى، همان خانقاه شیخ عبدالله فرجستانى فرض كرد. چنانچه در متون آمده است : امیر نظام الدین على مقارن با حكمرانى ارغون خان مغول ( ۶۹۰ - ۶۸۳ ه. ق ) شیخ وجیه الدین عبدالله را به توس دعوت كرد و چون این دعوت پذیرفته شد، امیر و همسرش اسباب، املاك و زمین هاى بسیارى را نثار قدوم این درویشان كردند و سه خانقاه بنا شد.
بر اساس این روایت، هارونیه باید در دهه هاى اولیه سده هشتم و در دوران آخرین حكومت ایلخانیان ساخته شده باشد