تبلیغات
::: پرتیکان ::: - یک استان و 1500 تپه باستانی

یک استان و 1500 تپه باستانی

چهارشنبه 29 فروردین 1386 , توسط احمدرضا سلیمانی

بیش از یكهزارو ۵۰۰ تپه باستانى در استان گلستان وجود دارد كه هنوز بسیارى از آنها مورد مطالعه باستان شناسى قرار نگرفته اما كاوش هاى انجام شده در برخى از آنها سابقه سكونت بشر در دشت گرگان را به هزاره هفتم قبل از میلاد رسانده است.
تراكم تپه هاى تاریخى و محوطه هاى باستانى دردشت گرگان به حدى است كه دشت، خالدار مى نماید، اكثر این تپه ها در مجاورت و در مسیر دیوار دفاعى گرگان واقع شده كه فاصله تپه ها از یكدیگر بطور میانگین حدود ۵كیلومتر است.تراكم این تپه ها نیز كه در گستره اى افقى امتداد یافته در مناطق شرقى استان گلستان بیشتر از دیگر مناطق است.
درباره دلیل وجودى این تپه ها كه بدون علت هم نمى تواند باشد، وجود نقل قولهاى بسیارى ازسوى باستان شناسان ایرانى و خارجى است كه در این منطقه ، مطالعاتى انجام داده اند به همین جهت گمانه زنى هاى تاریخى قرین به واقع مى نمایند.
اسدالله معطوفى از محققان تاریخى گرگان یا آن گونه كه در قدیم نامیده مى شد «هیركان» در این مورد مى گوید: طبق مطالعات باستان شناسى و تاریخى انجام گرفته وجود این تپه ها علل مختلف مى تواند داشته باشد.برخى از محققان براین باورند چون این تپه ها در مسیر دیوار دفاعى گرگان قرارگرفته اند برروى تپه ها قلاع نظامى واقع و عده اى قراول به طور دائم منطقه را تحت حفاظت و حراست خود داشتند.
وى مى افزاید ازسوى برخى براین باورند تعدادى از این تپه ها در مركز یك تمدن قدیمى واقع بودند و به احتمال زیاد اكروپل(ارك) حاكم بر روى آن قرار داشته است.آثار به دست آمده از تورنگ تپه و شاه تپه مى تواند شاهدى براین مدعا باشد.به علاوه از بسیارى از تپه هاى دیگر اشیاى سفالى (خاكسترى و قرمز) به وسیله اهالى روستاهاى اطراف به دست آمده است.
سومین دلیل وجودى این تپه ها مراكز راهیابى و راهنماى مسیرهاى قدیمى بوده و چون همگى در قسمت دشت گرگان واقع شده اند، از مسافت دور نیز قابل رویت هستند.آنها مى توانستند مركز پیام رسانى به مسیر هاى دور باشند.براى نمونه در مواقع اضطرارى، از جمله زمان حمله دشمنان به این منطقه، بر روى آنها آتش عظیم مى افروختند تا مردم اطراف را از هجوم قریب الوقوع دشمنان آگاه سازند.

همچنین دلیل دیگر وجودى این تپه ها، مى تواند ملاكان بزرگ منطقه باشد.از آنجایى كه در گرگان زمینهاى زراعى بسیار حاصلخیزى وجود داشته، هر منطقه متعلق به یك ملاك بوده كه مقر وى بر روى این تپه ها واقع و مسكن دهقانان زیر دست نیز در محیط حاشیه تپه ها قرار داشته است.این نظام در اروپاى قرن ۵ به بعد نیز دیده شده است. اما این تپه ها از حدود ۱۵۰ سال پیش مورد كندوكاو و كاوش علمى هیأت هاى مختلف خارجى فرانسوى، سوئدى و آمریكایى قرار گرفت، به طورى كه نخست در سال ۱۸۴۱میلادى در زمان محمدشاه قاجار، هیأتى در تورنگ تپه دست به حفارى زد و اشیاى طلایى، نقره، مفرغى و برنزى در اشكال آبخورى طلا، جام دایره شكل طلا، ابزارى از سنگ زرد، ظروف سنگى، سلاح هاى جنگى، تبر و دشنه مسى به دست آورد كه بسیارى از این گنجینه مكشوفه به شاه وقت هدیه گردید.
پس از به دست آمدن این كشفیات، محققان استدلال نمودند كه تمدن تورنگ تپه ، به قدمت شهر سوخته سیستان، تپه یحیى و آلتین تپه مى رسد و همگى را جزو گنجینه و غناى فرهنگى نیمه شرقى ایران دانستند . مطالعات باستان شناسى بر روى این تپه ادامه یافت و آثار به دست آمده از كاوش هاى علمى در این تپه، سكونت انسان تا ۶ هزار سال پیش از میلاد در منطقه را نشان داد و علاوه بر آثار پیش از تاریخ ، اشیایى از دوران عصر برنز (مفرغ)، عصر آهن و دوره اشكانیان، ساسانیان و اسلامى نیز از محل به دست آمد، اما آنچه كه در تورنگ تپه از همه چشمگیر تر بود وجود قلعه اى از دوره ساسانیان یعنى قرن سوم تا پنجم میلادى است كه تاریخ ساخت آن به دوره اشكانیان مى رسد و همچنین یك چهار طاقى كه مربوط به قرن هفتم میلادى مى باشد. ولى زیباترین و هنرى ترین اثر مكشوفه از كاوش هاى انجام گرفته بر روى تورنگ تپه، مجسمه گلى زنى است كه در حدود ۱۸ سانتى متر بلندى دارد و به زینت آلاتى مانند گوشواره، گردنبند و دستبند مزین شده است.این مجسمه كه به «آناهیتا»، رب النوع حاصلخیزى و فراوانى شبیه است هم اكنون در موزه دانشگاه فیلادلفیاى آمریكا نگهدارى مى شود. در سال هاى اخیر یعنى سال ۱۳۷۹هجرى شمسى نیز كاوش هاى باستان شناسى برروى تپه هاى منطقه ادامه یافت و در آق تپه واقع در شمال شرق گنبدكاووس سه دوره فرهنگى به نامهاى فلات عتیق، فلات قدیم و عصر آهن و هخامنشى شناسایى شد.در واقع آق تپه كهن ترین روستاى پیش از تاریخ دشت گرگان تاكنون در مطالعات باستان شناسى به حساب مى آید كه قدمت آن به ۷ هزار و۵۰۰ سال پیش مى رسد.

كاوش بر روى تپه هاى باستانى همچنان در استان گلستان ادامه دارد، براى مثال خرگوش تپه واقع در منطقه شمالى شهرستان گرگان یكى از آنهاست كه به علت گسترش باند فرودگاه بین المللى گرگان، كاوش هاى آسیب شناسى و نجات بخشى این منطقه تاریخى تا قبل از گسترش باند ادامه یافت و براساس كند و كاوهاى علمى انجام شده كه امكان ادامه آن باز هم وجود داشت قابل توجه بود. باستان شناسان در دو فصل كاوش موفق، به كشف آثارى از ۷ هزار سال پیش تا دوره اسلامى در این تپه شدند و تدفین هایى را كشف كردند كه در نوع خود بى نظیر مى نمود. در یكى از تدفین هاى كشف شده زنى وجود داشت كه زیر بازوى چپ آن عصایى با نقش مارمولك قرار گرفته بود.باستان شناسان اعتقاد داشتند تاكنون وجود چنین نقشى در تدفین ها در كاوش هاى دیگر گزارش نشده است. همچنین وجود دانه هاى ذرت و عدس متعلق به هزاره نخست پیش از میلاد داخل دو ظرف سفالى قرمز و خاكسترى رژیم غذایى ساكنان این تپه كه احتمال مى رود روستایى ۳ هزارساله باشند را براى باستان شناسان مشخص كرد.
این تپه باستانى كه ۱۹۴ متر طول و ۹۲ متر عرض دارد پیش از انقلاب نیز به وسیله باستان شناسان ژاپنى شناسایى شده بود. به جز خرگوش تپه، شناسایى دیگر تپه هاى استان گلستان و صدور شناسنامه براى ثبت آنها نیز در دست انجام است تا هرگونه تخریب یا تصرف احتمالى مشخص و از گزند آسیب حفظ گردند. سرپرست اداره میراث فرهنگى شهرستان گنبد در این مورد مى گوید: تا دو ماه دیگر كار شناسایى كامل ۷۵درصد از تپه ها كه در شرق استان واقع هستند در ۵ شهرستان شرق استان گلستان یعنى كلاله، آزادشهر، مینودشت، رامیان و گنبد با نظارت ۵ كارشناس باستان شناسى به پایان مى رسد. «فریدون اونق» ادامه مى دهد كه كارشناسان این سازمان در یك تحقیق میدانى وضع بناها مانند خانه هاى مسكونى، جاده، دامدارى و انبارهایى كه در عرصه و حریم تپه هاى باستانى و محوطه هاى تاریخى واقع شده اند را ثبت مى نمایند تا با ثبت شرایط كنونى، از هرگونه عملیات عمرانى در عرصه و حریم تپه هاى باستانى استان كه منجر به لطمه یا تخریب آثار گردد، ممانعت به عمل آید. به گفته وى، مقدمات لازم براى ثبت در آثار ملى كشور، آگاه كردن مردم در مورد ارزش تپه ها و محوطه هاى تاریخى استان، حفظ این آثار از طریق دهیارى ها و اهالى، چاپ بروشورهاى اطلاعاتى، نصب تابلوها راهنمایى و هشدار و همچنین یافتن اطلاعاتى از نحوه استقرار تمدن ها در دوران هاى مختلف تاریخى از جمله دیگر اهداف این شناسایى مى باشد.